Nhìn lên
những chòm sao

Biểu ghi biên mục trước xuất bản được thực hiện bởi Thư viện KHTH TP.HCM

Trần Thời
Nhìn lên những chòm sao (phiên bản mới) / Trần Thời. - T.P. Hồ Chí Minh : Trẻ, 2008.
171tr. : minh họa ; 19cm. - (Kỹ năng hoạt động thanh thiếu niên)
1. Sao (Thiên văn học). 2. Thiên văn học.    I. Ts.
523.8 -- dc 22
T772-T45

Tủ sách Kỹ năng hoạt động Thanh thiếu niên

 Trần Thời 

Nhìn lên
những chòm sao
Phiên bản mới

nhà xuất bản trẻ

LỜI NÓI ĐẦU

Ở

các nước có ngành khoa học không gian tiến bộ trên thế giới
thì bộ môn Thiên Văn học được đưa vào chính khóa trong
các trường phổ thông. Môn học này có sức lôi cuốn các em học
sinh một cách đặc biệt, vì sự hấp dẫn của nó. Ở đây, các em còn
được thực hành quan sát ở những kính thiên văn hiện đại cùng
với những mô hình y như thật để dễ hình dung.
Theo thống kê của các nhà nghiên cứu về tuổi thọ của loài người
trên thế giới, thì các nhà Thiên Văn học thường có tuổi thọ cao
hơn nhiều so với các ngành khoa học khác. Kết luận đó có lẽ
cũng hoàn toàn thuyết phục, bởi vì, hình như một khi con người
đêm đêm nhìn lên bầu trời đầy sao, thấy vũ trụ mênh mông vô
tận, lòng người bình thản lại, không còn háo thắng đua tranh.
Con người cảm nhận được sự nhỏ nhoi của mình, do đó gạt bỏ
những mối ưu tư và sống lâu hơn.
Có một nhà hiền triết đã nói rằng, con người sở dĩ văn minh được
là vì họ đã biết ngước nhìn lên bầu trời thăm thẳm.

Trong phạm vi hạn hẹp của quyển sách nhỏ này, chúng tôi chỉ
đề cập đến sự hiện diện của các chòm sao trên bầu trời. Hầu qua
đó, chúng ta sẽ được tự trang bị thêm cho kiến thức cuộc sống
một hiểu biết sơ đẳng nhất về vũ trụ. Chắc chắn nó sẽ giúp ích
ít nhiều cho các bạn trẻ thích tìm hiểu, thám hiểm...
Càng tìm tòi, chúng ta sẽ càng thấy say mê. Nào, bây giờ mời
các bạn hãy mở sách ra. Chúng ta cùng xem nhé!
TRẦN THỜI

Nhìn lên những chòm sao

5

X

ưa kia, lâu lắm rồi, con người đã nhìn lên bầu trời và tìm hiểu
nó. Trước hết, các nhà nghiên cứu nhận biết được ánh sáng,

màu sắc của từng ngôi sao. Càng về sau này, khoa học càng
tiến bộ, người ta còn đo được trọng lượng và sự chuyển động
của nó trong không gian nữa.
Và để dễ nhớ, các nhà Thiên văn đã tập hợp từng nhóm sao
lại để phân chia thành từng chòm. Mỗi chòm sao có hình tượng

và sự tích khác nhau. Các hình tượng và sự tích ấy được các nhà
thiên văn dựa trên cơ sở các truyền thuyết, truyện cổ hay các
truyện thần thoại Hy Lạp và La Mã.
Ở phương Đông thì có lối nhận diện sao khác hẳn phương
Tây, ngay cả tên gọi cũng khác. Ở trong sách này, chúng tôi
chỉ giới thiệu những tên gọi Đông phương mang tính chất tham
khảo. Chủ yếu, chúng tôi chỉ cung cấp cho các bạn những tên
gọi chung đã được thống nhất trên toàn thế giới.

6

 Trần Thời

Sơ nét về những ký hiệu
dùng cho những chòm sao

Những vì sao sáng rõ thì đều có tên riêng của nó, thường là
tên Ả Rập và được đặt tên theo thứ tự bằng mẫu tự Hy Lạp. Thí
dụ: α Scorpii (α Bò Cạp) là ngôi sao sáng nhất trong chòm BÒ
CẠP và β Cygni (β Thiên Nga) là ngôi sao sáng nhất trong chòm
THIÊN NGA.
Các nhà thiên văn học trên thế giới đã thống nhất chia độ sáng
của các ngôi sao thành 6 cấp độ để dễ phân biệt. Các ký hiệu cho
các ngôi sao (được dùng trong bản đồ của sách này) như sau:
Sao cấp I

sáng nhất (đơn vị < 1,5)

Sao cấp II

sáng nhì (từ 1,5-2,5)

Sao cấp III

sáng ba (từ 2,5-3,5)

Sao cấp IV

sáng tư (từ 3,5-4,5)

Sao cấp V

sáng năm (> 4,5)

Sao cấp VI

yếu nhất (thường là từng chùm hay tinh vân)

Với mắt thường, ta có thể đếm được 20 sao cấp I, 46 sao cấp
II, 134 sao cấp III, 458 sao cấp IV, 1.476 sao cấp V và 4.840
sao cấp VI. Như vậy, nếu có đôi mắt tốt, ta có thể thấy khoảng
hơn 7.000 ngôi sao nằm rải rác trên bầu trời.
Để xác định vị trí của các chòm sao cho chính xác, ta phải
biết vị trí những ngôi sao thay đổi từng đêm, từng mùa như thế

Nhìn lên những chòm sao

7

nào so với bầu trời? Cần nhớ rằng tất cả các sao đều xuất hiện
sớm hơn 4 phút mỗi đêm tại ngay vị trí cũ. Như vậy, có nghĩa là
các chòm sao sẽ xuất hiện sớm hơn 2 giờ mỗi tháng.
Vào thế kỷ thứ 17, ông Johannes Bayer – một nhà thiên văn
người Đức – đã nghĩ ra một cách đặt tên cho các ngôi sao theo
thứ tự từ sáng nhất cho đến mờ dần. Thứ tự này ứng với thứ tự
của bảng mẫu tự Alpha của Hy Lạp.
Mời các bạn xem bảng Mẫu tự Hy Lạp ở trang bên để biết
số thứ tự độ sáng của các ngôi sao trong cùng một chòm sao.

8

 Trần Thời

Mẫu tự Hy Lạp
STT

KÝ HIỆU

ĐỌC LÀ

PHIÊN ÂM VIỆT NGỮ

Alpha

An-pha

1

α

2

β Beta Bê-ta

3

γ

Gamma

Gam-ma

4

δ

Delta

Đen-ta

5

ε

Epsilon

Ép-si-lon

6

ζ

Zéta

Dê-ta

7

η

Éta

Ê-ta

8

θ Thèta Tê-ta

9

ι

Iota

I-ô-ta

10

κ

Kappa

Kap-pa

11

λ

Lambda

Lam-bơ-đa

12

µ

Mu

Muy

13

ν Nu Nuy

14

ξ Xi Xi

15

ο

Omicron

Ô-mi-cờ-rôn

16

π

Pi

Pi

17

ρ Rho Rô

18

σ

Sigma Xích-ma

19

τ Tau Tô

20

υ Upsilon

21

φ

Phi

Phi

22

χ

Khi

Khi

23

ϖ

Psi

Pơ-si

24

ω

Omega

Ô-mê-ga

Úp-si-lon

Nhìn lên những chòm sao

9



NHỮNG CHÒM SAO XOAY QUANH

Cực Bắc
Nếu tính từ vĩ độ khoảng từ 500B đến 900B, ta sẽ thấy một
số chòm sao nổi tiếng xoay xung quanh Cực Bắc của bầu trời.
Những chòm sao ấy là: GẤU LỚN, GẤU NHỎ, THIÊN LONG, HOÀNG
HẬU, ÔNG VUA, HƯƠU CAO CỔ.

10

 Trần Thời

Chòm sao Gấu lớn (đại hùng)
Là một chòm sao quen thuộc nhất trên bầu trời vào ban đêm.
Chòm sao này có nhiều chức năng rất đặc biệt. Các nhà thiên
văn rất thích thú khi nghiên cứu về nó. Nó còn là người bạn đồng
hành thật đắc lực để đưa đường dẫn lối cho những thủy thủ lênh
đênh trên đại dương và những lữ hành đang lạc hướng trong rừng
sâu. Có thể nói, chòm GẤU LỚN là một cây thước đo chuẩn mực
nhất trên bầu trời, nó có tác dụng:


Làm căn cứ tìm các chòm sao khác.



Kiểm tra thị giác.



Xác định phương hướng.



Tính thời gian.



Xác định tọa độ.

Chòm GẤU LỚN bao gồm 7 ngôi sao có hình dạng giống như
một cái xoong lớn úp chụp xuống (cũng giống như một cái gáo
múc nước). Trong đó, có 4 sao tạo thành 1 tứ giác giống như
hình thang gọi là thân xoong và 3 sao còn lại tượng trưng cho
cán xoong.
Chòm sao GẤU LỚN còn mang nhiều tên gọi khác nữa như:
Arctos Major (Ác-tô Mê-dơ), Fera-Major (Phê-ra), Helix (Hê-lítx),
Septem Triones (Sép-tem Tri-ôn-nétx) nghĩa là Bảy con bò đực,
do đó mới có từ Septertrion là Phương Bắc vì nó xoay quanh Bắc
Cực của Thiên Cầu. Tín đồ đạo Thiên Chúa còn gọi đó là Chiếc
xe hàng của David, vì họ cho thân xoong là thùng xe, còn cán
xoong là gọng xe. Người Ả Rập gọi là Aldebb Al-akbar (An-đép
An-ắc-cơ-ba-rơ).
Nhìn lên những chòm sao

 11

Hình: Gấu Lớn (Ursa Major)

Bốn ngôi sao thân xoong là α (Alpha), β (Beta), γ (Gamma) và δ
(Delta). Ba ngôi sao cán xoong là ε (Epsilon), ζ (Zéta) và η (Éta).
Nếu kéo dài đường thân xoong ngoài cùng (đoạn nối 2 sao β
tới α) chừng 5 lần thì tới sao Polaris (sao Bắc Cực). Nếu đo một
cách chính xác thì khoảng cách từ β tới α là 60, còn khoảng cách
từ chúng đến sao Bắc Cực là 270 (tức là khoảng gần 5 lần). Sao
Bắc Cực là sao cuối cùng của chòm GẤU NHỎ (giống như chiếc
xoong nhỏ). GẤU LỚN mọc từ chập tối đầu mùa Hạ, xuất hiện suốt
đêm trong tháng 4, tháng 5 và mọc vào ban sáng mùa Đông.

12

 Trần Thời

Hình: Sự tương quan giữa gấu lớn và gấu nhỏ.

Thực ra, bảy ngôi sao trong chòm GẤU LỚN đều có tên riêng
theo tiếng Ả Rập: α là Dubhe (Đớp-hi), β là Mérak (Mê-rắc), γ là
Phecda (Phếch-đa), δ là Mégrez (Mê-gơ-rếch), ε là Alioh (A-li-ốt),
ζ là Alcor (An-cơ) và η là Alkaid (An-ka-it). (Sao Alkaid còn có tên
khác là Benetnas).
Ở ngôi sao ζ (Zéta) còn có một ngôi sao nhỏ tên là Mizar
(Mi-da-ơ) nếu nhìn kỹ thì nó là một ngôi sao kép. Ngôi sao nằm
bên cạnh nó rất mờ (độ sáng cấp 4). Xưa kia, các người phụ
nữ ở các bộ lạc da đỏ Châu Mỹ thường dùng ngôi sao kép này
để kiểm tra thị lực của trẻ con, xem mắt của chúng có còn tinh
tường hay không?

Nhìn lên những chòm sao

 13

Hình: Tên của 7 ngôi sao trong chòm Gấu Lớn.

Khi quan sát khu vực của chòm GẤU LỚN, ta sẽ thấy một Thiên
Hà mang tên M.81(1) rất gần gũi với chúng ta và một Tinh vân
hành tinh M.97 ở khoảng giữa hai ngôi sao β và γ.
Theo Thần thoại Hy Lạp kể lại: Vua của các thần trên Thiên
đình là Đấng Phụ Vương Zeus (Dớt) tối cao, mặc dù đã có vợ
nhưng vẫn yêu tha thiết nữ thần Callisto (Côn-lítx-tô) xinh đẹp.
Điều đó không thể nào tránh khỏi sự thịnh nộ vì ghen tuông của
1 Các Thiên Hà được ký hiệu bằng chữ cái của Tên mục lục Thiên Hà và
số thứ tự trong mục lục đó. Ở đây, Thiên Hà trong chòm ĐẠI HÙNG theo
mục lục Messiere (1784) có số thứ tự là 81. Nên ký hiệu là M.81.

14

 Trần Thời

nữ thần Héra (vợ của Zeus). Cho nên, để cứu tình nhân khỏi sự
tức giận ấy, Zeus đã biến Callisto thành một con gấu, và vẫn
tiếp diễn mối tình vụng trộm của mình. Hai người ăn ở bí mật với
nhau và sau đó Callisto đã hạ sanh một đứa con trai tên là Arcas
(Ạc-cátx). Trớ trêu thay, Arcas một hôm vào rừng đi săn, đã bắn
nhầm vào con gấu mà chàng không hề hay biết rằng đó chính là
mẹ ruột của mình (chắc chắn là do âm mưu thâm độc của Héra
xui khiến). May sao, con gấu chỉ bị thương nặng chứ không bị
chết. Thấy thế, thần Zeus liền biến luôn Arcas thành gấu và đưa
cả hai lên Bầu trời làm những vì sao chiếu sáng. Gấu Mẹ luôn
luôn đi quanh Gấu Con để bảo vệ và che chở cho con của mình.
Ngoài ra, như đã nêu ở trên, người ta còn thường lấy chòm
sao GẤU LỚN làm điểm mốc để nhận diện được một số chòm
sao quan trọng khác. Bởi thế, nếu ta càng nắm rõ về chòm sao
GẤU LỚN thì sẽ càng ích lợi hơn.

1. Đến chòm SƯ TỬ: Ta vạch một đường từ cuối cán xoong
(sao δ) đến đáy xoong (sao γ) sẽ dẫn đến sao Regulus
(Rê-guy-luýt) trong chòm SƯ TỬ.
2. Đến chòm NGƯỜI CHĂN: Từ cán xoong, ta vẽ một đường
cong ra ngoài, lấy tâm là sao Denebola (Đê-nê-bôn-la)
thuộc chòm SƯ TỬ. Thì sẽ dẫn đến ngôi sao Arcturus
(Ạc-tuy-ruýt) trong chòm NGƯỜI CHĂN.
3. Đến chòm SONG NAM: Nối hai ngôi sao δ và β, ta lại kẻ
một vạch dài ra phía trước xoong, đường ấy sẽ dẫn tới
sao Castor (Katx-tơ) trong chòm SONG NAM.

Nhìn lên những chòm sao

 15

Hình: Xác định vị trí một số chòm sao bằng chòm Gấu Lớn.

4. Đến chòm HOÀNG HẬU: Từ ngôi sao ε của chòm ĐẠI
HÙNG, ta nối thẳng vào sao Bắc Cực và kẻ một đường

nối đi suốt luôn sang hướng bên kia thì sẽ gặp sao γ của
chòm HOÀNG HẬU.
5. Đến chòm NGỰ PHU (Người đánh xe): Ở cuối cán xoong
có hai ngôi sao là η và ζ. Ta lại nối hai sao đó và vạch
một đường kẻ dài ngang phía trên miệng xoong. Nó sẽ
dẫn đến ngôi sao Capella (Cáp-pen-la) trong chòm NGỰ
PHU.
16

 Trần Thời

Đối với Truyền thuyết Trung Á - nơi có nhiều ngựa - Người ta lại
cho đó là chòm sao Con Ngựa Buộc Dây vì nó có hình dáng theo
tưởng tượng là một con ngựa bị buộc dây vào sao ngoài cùng.

Hình: “Con ngựa buộc dây” của truyền thuyết Trung Á.

Đối với dân gian Việt Nam thì do người ta thấy chòm GẤU LỚN
này giống như một cái ghế đẩu (giống như hình vẽ trang bên)
nên người ta gọi là chòm sao Bắc Đẩu (cái ghế phương Bắc).
Chòm GẤU NHỎ cũng giống như cái ghế đẩu có lưng dựa, nhưng
phần dựa ngả ra ngoài chứ không cong vào trong như GẤU LỚN.
Với Thần thoại Hy Lạp, cũng có nhiều người kể lại khác nhau,
tùy theo suy luận của mình. Giống gấu thường thì đuôi ngắn chứ
không dài như trong các hình vẽ tưởng tượng của giới Thiên Văn.
Bởi thế, để giải thích cho hiện tượng “cái đuôi dài” của gấu. Người

Nhìn lên những chòm sao

 17

ta kể như sau: Héra vì ghen tuông với
sắc đẹp của Callisto nên đã rắp tâm
biến nàng công chúa xinh đẹp này
thành một Con Gấu Cái xấu xí. Thần
Zeus đầy quyền lực muốn che chở cho
nàng công chúa yếu đuối nhưng không
kịp. Buồn tủi cho số phận đen đủi, dưới
hình dạng một con vật gớm ghiếc, xù
lông, Callisto cúi đầu lầm lũi cất bước.
Thương hại người con gái đẹp, thần
Zeus bèn tóm lấy đuôi Con Gấu kéo
về trời. Chúa thần ra sức lôi, Con Gấu
Hình: Ghế đẩu

thì cứ ghìm lại. Do đấy, cái đuôi cứ
thế dài ra cho đến khi con gấu được
đưa lên tới Thiên đình. Thần Zeus bèn

biến Con Gấu có cái đuôi dài xấu xí thành một chòm sao sáng.
Trong câu chuyện này, điểm khác biệt đó là: Công chúa
Callisto vốn là con vua Lieaon (trị vì đất nước Ac-ca-đi) đẹp tuyệt
trần. Nữ thần Héra ghen với sắc đẹp của nàng chứ không phải
là ghen với mối tình vụng trộm của thần Zeus. Ngoài ra, câu
chuyện trên cũng không giải thích được sự có mặt của Gấu Con
trên bầu trời (do Arcas biến thành).
Cũng có một số nơi miền núi của nước Nga đặt ra câu chuyện
cổ tích như sau:
Ngày xưa có 7 tên cướp là anh em của nhau. Chúng nghe
đồn ở một nơi rất xa, nơi tận cùng của Trái đất, có 7 chị em xinh
đẹp, khiêm nhường sống hòa thuận với nhau (tức là chòm sao

18

 Trần Thời

THẤT NỮ). Bảy anh em nọ quyết định đi tới đó để chiếm đoạt họ
về làm vợ. Những tên cướp này phi ngựa thật nhanh đến nơi rồi
ẩn nấp. Đến tối, khi bảy chị em kia ra ngoài đi dạo, chúng liền
nhảy bổ đến. Nhưng họ chỉ bắt được duy nhất một cô gái út, số
còn lại chạy tán loạn. Bọn cướp mang cô gái út đi, nhưng chúng
đã bị trừng phạt nghiêm khắc: Các Thiên Thần đã biến chúng
thành các vì sao tù nhân, nhiệm vụ chính là phải ngày đêm canh
giữ sao Bắc Cực.
Với câu chuyện trên, người xưa đã giải thích một cách khá rõ
ràng rằng tại sao chòm THẤT NỮ (Bảy chị em) lại chỉ có 6 ngôi
sao? Họ cho rằng Chòm sao THẤT NỮ hiện nay chính là 6 cô con
gái còn lại. Họ sợ sệt nép sát vào nhau, đêm đêm rụt rè ngẩng
lên trời tìm kiếm người em gái bé nhỏ của mình. Còn cô em út
(ngôi sao thứ 7) chính là ngôi sao Mizar trong chòm GẤU LỚN.
Chòm GẤU LỚN thường mọc lên cao vào tháng 5, còn chòm
THẤT NỮ thì mãi đến tháng 11 mới xuất hiện. Cho nên 6 chị em
còn lại khó có hy vọng tìm gặp lại cô em gái út đã bị bắt cóc
từ lâu.
Chòm GẤU LỚN xuất hiện trên bầu trời phương Bắc vào suốt
mùa Hè, vào lúc 21g tối ngày 20.4 hàng năm là lúc nó xuất hiện
ở vị trí cao nhất trên bầu trời. Đối với nước ta (Việt Nam) thì lúc
này nó ở độ cao khoảng từ 400-500 so với góc nhìn từ mặt đất.
Trong chòm GẤU LỚN còn có những tinh vân được đặt tên,
đó là: M.51, M.81, M.82, M.97.

Nhìn lên những chòm sao

 19

Chòm sao Gấu Nhỏ (tiểu hùng)
Giống như chòm GẤU LỚN, chòm sao GẤU NHỎ cũng do 7
ngôi sao tạo thành, nhưng có hình dạng lộn ngược lại với chòm
GẤU LỚN. Điểm đặc biệt nữa là cái cán của nó cong ngược lên,
còn cái cán của GẤU LỚN thì cúp xuống. Ngôi sao α của chòm
GẤU NHỎ có tên là Polaris, nằm lệch chưa đầy 10 so với chính
diện Cực Bắc của Trái Đất (50'). Do đó, người ta còn gọi là Sao
Bắc Cực. Bởi vì nó chính là trung tâm của các chòm sao xoay
quanh Cực Bắc.

Hình: Gấu Nhỏ (Ursa Minor).

20

 Trần Thời

Cũng như GẤU LỚN, GẤU NHỎ cũng có nhiều tên gọi khác
nhau như: Arctor Minor (Mi-no-ơ), Fera Minor, và sau cùng là
Phénice (Phê-ních-sơ) vì người Phéniciens được nhà toán học
Thalès (Ta-lét) dạy cho cách thức nhận diện ra chòm sao ấy.
Sao Bắc Cực đã từng hướng dẫn các nhà hàng hải xác định
hướng Bắc từ nhiều thế kỷ trước đây. Nó là một định tinh phát
sáng hoàn toàn giống như Mặt trời của ta (nhưng sáng hơn rất
nhiều). Sao Bắc Cực cách xa chúng ta khoảng 50 năm ánh
sáng(2). Sao β còn có tên là Kochab (Kô-cháp). Còn lại 4 vì sao
ở cán xoong và thân xoong thì hơi mờ: Sao δ sáng cấp 2, sao ε
sáng cấp 3, sao ζ sáng cấp 4 và sao η sáng cấp 5. Như vậy, từ
độ sáng của các ngôi sao trong chòm GẤU NHỎ, ta có thể lấy
đó làm chuẩn để so sánh và ước đạc về độ sáng của các ngôi
sao khác trên bầu trời.
Theo quan niệm của một số người theo đạo Thiên Chúa Giáo
thì GẤU LỚN và GẤU NHỎ chính là hai Con Gấu do Đức Chúa
Trời sai xuống để cấu xé 42 gã mới lớn láo xược đã dám trêu
chọc đấng tiên tri Ẽ-li -áshă (Ê-li-sê) rằng: “Bớ lão đầu trọc. Hãy
bay lên biểu diễn cho tụi tao xem đi!”. Ông đã quay lại rủa sả,
và hai Con Gấu này xuất hiện nhằm kết liễu cuộc đời những kẻ
dám nhạo báng người đại diện của thần linh.

2 1 giây ánh sáng đi được 300.000km. Do đó 1 năm ánh sáng =
300.000km x 31.536.000s = 9.460.800.000.000km.

Nhìn lên những chòm sao

 21

Chòm sao Con Rồng (thiên long)
Khởi điểm từ một ngôi sao nằm sát đường nối giữa chòm sao
GẤU LỚN với ngôi sao Bắc Cực (khoảng 40) và cách chòm GẤU
LỚN khoảng 100 (ngôi sao này là điểm đầu tiên để xác định vị
trí đuôi rồng). Nó bao quanh lấy GẤU NHỎ rồi vòng lên hướng
về sao Vega (trong chòm CÂY ĐÀN). Sau đó, nó được chấm dứt
bằng 4 ngôi sao tựa như hình chữ V (chính là vị trí cái đầu rồng).
Chữ V này cách Vega khoảng 150.

Hình: Con Rồng (Draco)

22

 Trần Thời

Sao Thuban trong chòm CON RỒNG đã từng có lần là sao
Bắc Cực (xem phần “Sự dịch chuyển của trục trái đất” trang
154). Các hình vẽ chạm trổ bên phía trong các Kim Tự Tháp Ai
Cập đã cho chúng ta biết được rằng họ đã từng dùng ngôi sao
α Dragonis (Alpha Con Rồng)(3) để làm chuẩn xây dựng các đền
đài, cung điện và Kim Tự Tháp. Chẳng hạn như cửa vào của Kim
Tự Tháp Chéops (Kê-ốp) thì xoay về hướng Bắc. Hành lang duy
nhất dẫn vào bên trong Kim Tự Tháp, có một độ dốc so với mặt
đất là 26018'10”. Nếu ta kéo dài hành lang bằng một đường
thẳng lên trời thì đường này sẽ đụng sao Bắc Cực.
CON RỒNG được thấy rõ nhất trong khoảng tháng 8 khi nó
nhô cao lên bầu trời ở phương Bắc. Ngôi sao ở đầu con rồng là
ngôi sao sáng nhất chòm (độ sáng cấp 2). Ngôi sao γ của chòm
này còn có tên là Eltamin.
Thần thoại Hy Lạp có kể lại rằng, đây chính là con Rồng canh
giữ những cây táo bằng vàng trong khu vườn nổi tiếng của ba vị
nữ thần Hesperides (Hết-pê-ri-đétx). Ba vị nữ thần này là những
người con rơi của thần Atlas (có thân hình khổng lồ và sức mạnh
rất phi thường. Ông đã bị thần Zeus phạt phải dùng đầu và vai
chống đỡ bầu trời).
Theo quan niệm của một số người theo đạo Thiên Chúa
Giáo thì CON RỒNG này chính là hiện thân của quỷ Sa-tan.
Trước đây nó chính là Thiên sứ trưởng có tên là Lucifer với
3 Vì trước đây, Thuban đã từng được đứng ngay vị trí ở Bắc Cực, cho nên
người xưa đặt luôn tên cho nó là a Dragonis. Chứ thực tế, nó chỉ sáng
NHÌ trong chòm THIÊN LONG mà thôi. Ngôi sao sáng NHẤT của chòm
THIÊN LONG nằm ngay chữ V (chỗ đánh dấu cái đầu của con rồng).

Nhìn lên những chòm sao

 23

đầy đủ quyền hành và nắm trong tay tất cả các cơ binh Thiên
sứ trên Thiên đàng. Nhưng lòng kiêu ngạo đã khiến nó không
hài lòng với vị trí đó, mà muốn vươn lên vị trí cao hơn, ngang
bằng cả với Đấng Tạo Hóa. Để tạo thanh thế và củng cố quyền
lực, nó đã quy tụ các Thiên sứ dưới trướng để chuẩn bị một
kế hoạch tạo phản nhằm lật đổ vị trí tối cao của Thiên Chúa
Ba ngôi. Đã có tới 1/3 số Thiên sứ trên trời nghe theo và
sẵn sàng đứng về phía nó để chống lại Ba Ngôi Thiên Chúa
quyền năng, và chỉ còn 2/3 các Thiên sứ còn lại dưới sự lãnh
đạo của Tổng lãnh thiên sứ Michael. Cuối cùng thì tất cả lũ
phản loạn đã thua trận và bị quăng ra khỏi Thiên đàng. Từ đó,
chúng liên tục đi dụ dỗ cả thế gian sa đọa vào con đường tội
lỗi giống như chúng.
Khi Rồng thấy mình bị quăng xuống đất, bèn đuổi theo người
NỮ ĐỒNG TRINH, nó phun nước tạo thành một CON SÔNG
theo sau người nữ này nhằm dìm nàng xuống sông. Nhưng
Chúa đã khiến đất đã tách ra, nuốt chửng cả sông lẫn CON
RỒNG nhằm tiếp cứu người nữ này. CON RỒNG quá giận dữ
do không làm gì được người nữ này nên đã tranh chiến mãnh
liệt cùng những người thuộc về phía người nữ. Câu chuyện này
nhằm đề cập đến sự xuất hiện của chòm Nữ Đồng Trinh và
chòm Con Rồng.

24

 Trần Thời

CHÒM SAO HOÀNG HẬU
Từ ngôi sao ε của chòm GẤU LỚN nối liền với sao Bắc Cực,
xuyên thẳng qua phía bên kia thì sẽ đến chòm sao HOÀNG HẬU.
Chòm này rất dễ nhận diện vì hình dáng nó giống như: Chữ
M (lúc mọc), hay Cái Ghế (lúc lên cao), và Số 3 (lúc sắp lặn)...
tùy theo vị trí nó đứng hoặc tùy theo cách ta nhìn nó. HOÀNG
HẬU gồm 5 sao chính mang độ sáng cấp 3 và cấp 4. Nằm ở vĩ
tuyến 350B, nó xuất hiện trên bầu trời bắt đầu vào những buổi
tối tháng 9 và ở suốt đêm trên bầu trời trong suốt mùa Đông.
Lúc 21g00' tối ngày 20 tháng 11 hàng năm thì chòm này xuất
hiện ở vị trí cao nhất trên bầu trời. Muốn dùng chòm sao HOÀNG
HẬU để định hướng Bắc, ta kẻ đường vuông góc với cạnh thứ
3 của Chữ M rồi lấy chừng 7 lần đoạn đó thì tới sao Bắc Cực.

Hình: Hoàng Hậu ( Cassiopeia).

Nhìn lên những chòm sao

 25

CHÒM SAO ÔNG VUA
Chòm này ở gần cực Bắc hơn chòm HOÀNG HẬU. Ngôi sao
nhỏ ở phía trên đầu vua chỉ cách ngôi sao β trong chòm HOÀNG
HẬU khoảng 120. Chòm sao ÔNG VUA giống như một hình ngũ
giác. Hay ta cứ tưởng tượng nó giống như một căn nhà mái nhọn
(vẽ ngược).
Chòm sao ÔNG VUA cũng hơi khó nhận diện vì những ngôi sao
cũng không được sáng lắm. Chúng chỉ mang độ sáng cấp 4 và

26

 Trần Thời

cấp 5. Nếu ta quan sát kỹ thì sẽ thấy ngôi sao δ (ở vai vua trong
hình vẽ) là một ngôi sao màu ngọc thạch rất đẹp.
Chòm sao này thường được mọc lên ngay trước chòm
HOÀNG HẬU ở vòm trời phương Bắc vào khoảng cuối tháng 9,
đầu tháng 10.
Theo Thần thoại Hy Lạp, thì vị Vua này tên là Cepheus (Xê-phêớtx) trị vì xứ Éthiopi (một nước miền trung của Châu Phi, nằm ở
phía Nam của kênh đào Suer (Xuy-ê) ngày nay). Ông có một cô
công chúa cực kỳ diễm lệ tên là Andromeda (Ăng-đơ-rô-mét).
Nhưng ngặt nỗi, vợ của ông là Hoàng hậu Cassiopeia (Cat-xi-ôpê) đã kiêu căng đến mức độ khinh rẻ thần thánh. Bà đã tự cho
rằng mình là người đẹp nhất, đẹp hơn tất cả những nữ thần của
biển cả. Sự ngạo mạn đó đã gây nên sự bực tức của các nữ
thần biển. Họ đã quyết định trừng phạt Hoàng hậu Cassiopeia
bằng cách bắt cô công chúa Andromeda xinh đẹp (con của hai
ông bà) phải chịu một hình phạt khủng khiếp; nàng phải bị xiềng
vào vách đá để chờ Cá Voi lên ăn thịt. Quá đau đớn trước cảnh
tượng này, vua Cepheus đã lên tiếng cầu cứu các thần linh trên
trời một cách bền bỉ và thống thiết. Cuối cùng, lời cầu xin của
ông đã được các thần linh trên thiên đình mủi lòng và nhận lời:
Họ đã tạo điều kiện cho Dũng sĩ Perseus (Péc-xê-ớts) tới cứu cô
Công chúa đáng thương này (câu chuyện này sẽ được kể kỹ hơn
trong phần giới thiệu chòm sao PERSEUS).

Nhìn lên những chòm sao

 27

CHÒM SAO MÈO RỪNG
Chòm này nằm ở khu vực giữa chòm GẤU LỚN và chòm NGỰ
PHU bao gồm một dải sao khá mờ với độ sáng chỉ khoảng cấp
4 và cấp 5. Nằm trải dài ở khoảng vĩ tuyến từ 350B đến 600B,
nó bắt đầu xuất hiện trên bầu trời bắt đầu vào những buổi tối
khoảng giữa tháng 2 và ở suốt đêm trên bầu trời trong suốt mùa
Xuân. Lúc 21g00' tối ngày 5 tháng 3 hàng năm thì chòm này
xuất hiện ở vị trí cao nhất trên bầu trời.
Hình ảnh LINH MIÊU thường được thấy trong các hầm mộ
những Kim Tự Tháp của Pharaon, là biểu tượng của vương quyền
Ai Cập cổ đại. Trong rừng sâu, họ nhà mèo như hổ, báo là biểu
tượng sức mạnh của chúa sơn lâm.

Hình: MÈO RỪNG (Lynx)

28

 Trần Thời

CHÒM SAO HƯƠU CAO CỔ
Chòm sao cuối cùng trong danh sách “Các chòm sao xoay
quanh cực Bắc” mà chúng tôi giới thiệu ở đây là chòm sao
HƯƠU CAO CỔ. Chòm
sao này tuy khó thấy
ở nước ta vì rất mờ,
nhưng đối với ngành
thiên văn lại có rất
nhiều điều thú vị khi
nghiên cứu về nó.
Chòm sao HƯƠU
CAO CỔ được nhận
thấy rõ nhất trên bầu
trời vào tháng 1 và 2
hàng năm. Vị trí của
HƯƠU CAO CỔ nằm
ở giữa chòm NGỰ
PHU và ngôi sao Bắc
Cực.

Hình: Vị trí của chòm sao
Hươu Cao Cổ so với sao Bắc Cực.

Nhìn lên những chòm sao

 29

Mười hai chòm sao trên đường

Hoàng Đới

ĐƯỜNG HOÀNG ĐỚI (HOÀNG ĐẠO) chính là một vành đai tưởng
tượng trên bầu trời. Mặt Trời, Mặt Trăng và các Hành Tinh trên
bầu trời đều phải đi qua ĐƯỜNG HOÀNG ĐỚI.
Đã từ rất lâu, con người ấn định cho ĐƯỜNG HOÀNG ĐỚI gồm
12 chòm sao ứng với 12 tháng trong năm. Đó là: Con Cừu, Bò
Tót, Song Nam, Con Cua, Sư Tử, Nữ Đồng Trinh, Thiên Xứng,
Bò Cạp, Cung Thủ Thần Mã,(4) Hải Dương, Thủy Thần, Song Ngư.
Người Ba-bi-lon và những nhà thiên văn xưa đã tiên đoán các
mùa dựa trên sự nhận biết này. Giới chiêm tinh bói toán cũng
dựa vào các cung HOÀNG ĐẠO này để lấy lá số tử vi.
Ngày nay, người ta dùng ĐƯỜNG HOÀNG ĐỚI để giải thích
các hiện tượng vũ trụ và những biến cố trên thế giới dựa trên
nền tảng khoa học (xem hình trang bên).
4 Ở phương Nam cũng có một chòm sao mang tên NHÂN MÃ (gần chòm
NAM TÀO), nhưng không có cầm cung. Còn Chòm NHÂN MÃ ở trên
đường Hoàng Đới có cầm cung tên nên chúng tôi gọi là CUNG THỦ
THẦN MÃ (Sagittarius) để dễ phân biệt.

30

 Trần Thời

Nhìn lên những chòm sao

 31

CHÒM SAO CON CỪU
Là chòm sao được xếp thứ tự đầu tiên trong 12 chòm sao
trên ĐƯỜNG HOÀNG ĐỚI. Chòm sao CON CỪU có tên khoa học
là Ariès (A-ri-étx), vị trí của nó ứng với tháng Giêng trong năm.
Nó được mọc lên sau chòm SONG NGƯ và trước chòm BÒ TÓT.
Ký hiệu Hoàng Đới của CON CỪU là . Trong hình vẽ cổ xưa,
chòm CON CỪU rất đơn giản gồm 3 ngôi sao hơi mờ nằm gần
nhau đánh dấu cái đầu cừu, còn phần mình của cừu thì được vẽ

Hình: CON CỪU (Aries).

32

 Trần Thời

một cách tượng trưng: Hoặc đứng, hoặc ngồi, hoặc nằm... tùy
theo ý người vẽ nó.
Tên gọi của chòm này gắn liền với sự tích xa xưa của nền văn
minh du mục. Nó gợi nhớ hình tượng của CON CỪU trên vùng
thảo nguyên vùng Trung Đông. Chính các sao của chòm này đa
số các hình vẽ được thể hiện như là đầu và sừng của chú cừu
thơ ngây đang nằm nghỉ ngơi.
Theo Thần thoại Hy Lạp kể lại, thì đây chính là CON CỪU có
bộ lông vàng nổi tiếng của nữ thần Nhephen (Tiên Mây). Nàng
đã tặng CON CỪU này cho hai con của mình là hoàng tử Phrich
và công chúa Hena để hai người thoát khỏi sự hãm hại của dì
ghẻ là Hoàng hậu Ino. CON CỪU này có khả năng bay lượn qua
núi như chim, bơi dưới nước như cá, chạy dưới đất nhanh như
gió. Cuối cùng, vì nó quá hung hãn nên vua Eta đã đâm chết nó
để tế thần Zeus.
Có một truyền thuyết khác cũng của người Hy Lạp cho rằng
vua Athamas của xứ sở Thessali kết duyên với hoàng hậu thứ nhất
sinh được hai người con là Phrixus và Helle. Chẳng may hoàng
hậu qua đời khi hai con bà còn thơ dại, vua Athamas đã phong
thứ phi lên thay. Nhưng bà hoàng mới được tấn phong này vốn
gian xảo, lại thâm thù với mẹ con Phrixus và Helle nên đã đối
xử rất tàn bạo với hai trẻ mà vua Athamas không hề hay biết.
Thương tình con trẻ vô tội bị đối xử bất công nên thần Hermes
đã dùng phép thuật biến thành CON CỪU với bộ lông vàng mượt
óng ả đột nhiên xuất hiện đưa hai đứa trẻ thoát khỏi nanh vuốt
của vị hoàng hậu dì ghẻ độc ác này. Khi CON CỪU vàng này xuất
hiện, hai đứa trẻ hứng chí cùng nhảy lên lưng cừu như muốn âu

Nhìn lên những chòm sao

 33

yếm và mong được cừu vàng che chở. Để nhanh chóng thoát
khỏi sự nhòm ngó của người nhà hoàng hậu, cừu vội nhằm theo
hướng Đông thẳng tiến. Dọc đường chẳng may do Helle tuột
tay khỏi lưng cừu nên đã rơi xuống vũng nước ngăn cách châu
Á với châu Âu mà người Hy Lạp thường gọi là biển Helle, nay
là vùng Dardanelles. Còn Phrixus được cừu vàng đưa an toàn
đến Colchis phía Đông Nam của biển Đen. Tại đây, Phrixus đã
nương tựa vào vua Aetes nơi sở tại với điều kiện phải giết cừu
vàng làm vật hiến sinh tế thần. Vua Aetes sai đem cừu hiến sinh
vào bụi cây, rồi phái Rồng thiêng luôn thức thâu đêm canh giữ
lông cừu. Bộ lông cừu vàng này luôn bị nhà thám hiểm Jasson
săn đuổi trên con thuyền Argo. Cuối cùng nó cũng bị Jasson và
Argonauts đoạt được.
Cư dân Ai Cập thời kinh đô mới đã coi chòm sao này tượng
trưng cho CON CỪU mà thời đó họ cho là vị thần quan trọng
nhất trong các vị thần có tên là Amon Ra.
Theo quan niệm của một số người theo đạo Thiên Chúa Giáo
thì CON CỪU này chính là hiện thân của Đế quốc Mê-đi - Ba Tư
(I-rắc ngày nay). Theo Kinh Thánh Đa-ni-ên, Chúa đã khải thị cho
nhà tiên tri này thấy một CON CỪU đực có hai sừng đứng gần
sông. CON CỪU đực này húc sừng mình vào phía Tây, phía Bắc
và phía Nam. Không có thú vật nào chống cự cùng nó được, và
chẳng ai có thể cứu được khỏi tay nó. Nó càng lớn và muốn làm
chi tuỳ ý. Sau này, lời tiên tri đã được ứng nghiệm, nước Mê-đi Ba Tư đã chiếm được Ba-bi-lon vào năm 539 trước Công nguyên.

34

 Trần Thời

CHÒM SAO BÒ TÓT
Chòm BÒ TÓT là một chòm sao trên đường Hoàng đới, đứng
vị trí thứ hai theo thứ tự của 12 chòm sao Hoàng đới, sau chòm
CON CỪU và trước chòm SONG NAM, ký hiệu Hoàng đới của
chòm BÒ TÓT là .
Dễ dàng nhận thấy bởi đường nối từ thắt lưng của chòm CHIẾN
SĨ. Chòm BÒ TÓT có hình chữ V mà trong đó có sự hiện diện của
ngôi sao sáng cấp I, màu đỏ, tên là Aldebaran nằm ở điểm khởi
đầu của chữ V đó. Cạnh đó là phần sừng của BÒ TÓT. Sao El
Nath sáng cấp II, nằm ở vị trí cái đỉnh sừng phía Bắc và cũng là
phần chân của chòm NGỰ PHU. Trong các bản vẽ thì chòm BÒ

Hình: Bò Tót (Taurus).

Nhìn lên những chòm sao

 35

TÓT chỉ xuất hiện phần đầu và 2 chân trước trên bầu trời. Phía
trên là NGỰ PHU đang điều khiển con vật của mình.
Sao Aldebaran có độ sáng tương đối là +1,06; độ sáng tuyệt
đối là - 0,1; và là một sao kép(5). Nhiệt độ bề mặt là 22800C, bán
kính lớn hơn 60 lần so với Mặt trời, khối lượng nặng gấp 4 lần
so với Mặt trời. Nhưng tỷ trọng chỉ bằng 0,0002 lần so với Mặt
trời, mà thôi. Sao Aldebaran cách xa chúng ta 68 năm ánh sáng.
BÒ TÓT có tên khoa học là Taurus, tiếng Anh là The Bull,
tiếng Pháp là Taureau. Xuất hiện ở vĩ độ 700B. Lúc 21g00' tối
ngày 15 tháng Giêng hằng năm, thì chòm sao này nằm ở vị trí
cao nhất trên bầu trời.
Trong chòm BÒ TÓT có 1 chùm Tinh Vân mà ông Messière
phát hiện ra đầu tiên nên đặt vào số thứ tự là M.1 (gần sao ζ sừng Bò Tót).
Trong xã hội tôn thờ các vị thần, con Bò Đực được tôn vinh
như biểu tượng của sự phì nhiêu.
Người Ai Cập xem chòm này đại diện cho Apis là con BÒ TÓT
của thần Memphis có phần xác bắt nguồn từ đất, và phần hồn
là của Osiris (thần Mặt Trời và thần sông Nil). Mỗi khi Apis chết
thì linh hồn Osiris tự động biến thành một Apis khác kế nghiệp.
Cứ như vậy, BÒ TÓT trường tồn cùng với thời gian, là nơi trú ngụ
của linh hồn vị thần mang lại sự sống cho cư dân Ai Cập.
Người Ấn Độ xa xưa lại cho rằng BÒ TÓT là vị thần trông coi
cung điện và các dinh thự của các lãnh chúa.
5 Tức là hai sao nằm sát bên cạnh nhau, mà chúng ta nhìn cứ tưởng như
là một.

36

 Trần Thời

Theo Thần thoại Hy Lạp kể lại, thì BÒ TÓT này chính là thần
Zeus đã cải trang thành: thân màu trắng, có sừng vàng óng ả
quyến rũ và tìm cách bắt cóc nữ thần xinh đẹp Europa. Thấy con
bò đẹp và lạ, nàng Europa đã tự ý ngồi lên lưng bò một mình để
cỡi đi du ngoạn trong miền sông nước... thế là Zeus đã lừa đưa
được nàng ra thật xa bờ và dấu nàng tại vùng Crete nơi kề cạnh
Chiến Sĩ Orion và giao cho Chiến Sĩ canh giữ.
Theo Truyền thuyết La Mã thì những ngôi sao xếp thành chữ V
trong chòm BÒ TÓT đại diện cho các thiếu nữ trong trắng mang
tên là Hiades, được người thời đó gán cho là chòm sao “mưa” vì
nó báo hiệu mùa mưa bắt đầu ở những vùng này.
Có một Truyền thuyết Hy Lạp khác cho rằng, Hiades là chị
em của Hias, một người...